Zatrudnianie marynarzy i rybaków – jakie przepisy obowiązują w 2026 roku?
Zatrudnianie pracowników na morzu wymaga uwzględnienia zarówno przepisów Kodeksu pracy, jak i regulacji szczególnych dotyczących pracy na statkach. W przypadku marynarzy podstawowe znaczenie ma ustawa z 5 sierpnia 2015 r. o pracy na morzu, natomiast zatrudnienie rybaków na polskich statkach rybackich reguluje odrębna ustawa z 11 września 2019 r. o pracy na statkach rybackich.
Wybór odpowiedniej podstawy zatrudnienia wpływa na sposób zgłaszania pracownika do ZUS, finansowanie składek oraz obowiązki dokumentacyjne armatora. Nie można przy tym utożsamiać marynarza z każdym członkiem załogi statku. O zastosowaniu określonych regulacji decydują między innymi charakter wykonywanej pracy, rodzaj statku, jego przynależność państwowa oraz status zawodowy pracownika.
Najważniejsze akty prawne obejmują:
- ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych;
- ustawę o pracy na morzu;
- ustawę o pracy na statkach rybackich;
- ustawę o podatku dochodowym od osób fizycznych;
- przepisy unijne dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Ubezpieczenia społeczne marynarzy – nowe zasady ZUS od 2026 roku
Jedną z najważniejszych zmian dla branży morskiej jest wprowadzenie od 1 stycznia 2026 r. szczególnych zasad ubezpieczenia społecznego marynarzy. Nowe rozwiązania umożliwiają osobom spełniającym ustawowe warunki samodzielne zgłoszenie się do ZUS jako płatnicy składek, zamiast pozostawania wyłącznie w systemie ubezpieczeń pracowniczych.
Marynarz zatrudniony pod polską banderą może wybrać jeden z dwóch modeli:
- pozostać pracownikiem zgłoszonym do ubezpieczeń przez armatora;
- samodzielnie zgłosić się do ZUS jako marynarz i opłacać składki na własne ubezpieczenia.
W drugim przypadku konieczne jest uzyskanie zaświadczenia potwierdzającego status marynarza. Dokument wydaje dyrektor właściwego urzędu morskiego albo uprawniona agencja zatrudnienia, zgodnie z warunkami określonymi w przepisach.
Jeżeli marynarz jest już zatrudniony przez polskiego armatora, może złożyć oświadczenie o wyborze szczególnego tytułu ubezpieczenia i przekazać pracodawcy kopię zaświadczenia. Armator dokonuje wówczas odpowiedniego wyrejestrowania z dotychczasowego tytułu ubezpieczenia.
W przypadku nowo zatrudnionej osoby wybór takiego rozwiązania powinien nastąpić przed upływem siedmiu dni od nawiązania stosunku pracy.
Składki ZUS marynarza – podstawa wymiaru i obowiązki
Samodzielne opłacanie składek przez marynarza oznacza przejęcie obowiązków rozliczeniowych, które w standardowym modelu zatrudnienia realizuje pracodawca. Nie jest to jednak zwolnienie z ubezpieczeń, lecz odmienny sposób ich organizacji.
W 2026 r. minimalna podstawa wymiaru składek w tym szczególnym systemie nie może być niższa niż minimalne wynagrodzenie za pracę, wynoszące 4806 zł brutto miesięcznie. Marynarz może zadeklarować również wyższą podstawę, co ma znaczenie dla przyszłych świadczeń emerytalnych i rentowych.
Do podstawowych obowiązków marynarza należą:
- zgłoszenie do ZUS na formularzu ZUS ZUA z kodem tytułu ubezpieczenia 24 00 XX;
- przekazanie zaświadczenia potwierdzającego status marynarza;
- opłacanie składek emerytalnych, rentowych, chorobowych i wypadkowych;
- opłacanie składki zdrowotnej oraz składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy;
- składanie wymaganych dokumentów rozliczeniowych.
Składki finansuje w całości marynarz z własnych środków. Termin ich rozliczenia i opłacenia przypada zasadniczo do 20. dnia następnego miesiąca.
Okres podlegania ubezpieczeniom w tym modelu wynosi 12 miesięcy. W określonych warunkach można zawiesić status marynarza na okres od jednego do trzech miesięcy w roku kalendarzowym. W czasie zawieszenia nie ma obowiązku opłacania składek, ale pracownik nie korzysta również z ochrony ubezpieczeniowej wynikającej z tego tytułu.
Warto pamiętać, że wybór minimalnej podstawy składek obniża bieżące obciążenia, ale może mieć negatywny wpływ na wysokość przyszłej emerytury.
Ulga marynarska 2026 – kto może skorzystać ze zwolnienia z PIT?
Ulga marynarska to potoczna nazwa zwolnienia przedmiotowego określonego w art. 21 ust. 1 pkt 23c ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Nie jest to odliczenie od podatku ani ulga przysługująca każdemu pracownikowi zatrudnionemu na statku. Chodzi o zwolnienie określonych dochodów uzyskanych z pracy na kwalifikujących się jednostkach morskich.
Ważne jest rozróżnienie pomiędzy przepisami obowiązującymi obecnie a zmianami uchwalonymi w 2026 r., które mają zostać zastosowane dopiero po spełnieniu dodatkowego warunku unijnego.
Na dzień 2 listopada 2026 r. podstawowe warunki dotychczasowego zwolnienia obejmują:
- posiadanie obywatelstwa państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa należącego do Europejskiego Obszaru Gospodarczego;
- uzyskiwanie dochodów z pracy na statku morskim podnoszącym banderę państwa UE lub EOG;
- wykonywanie pracy na statku wykorzystywanym do przewozu ładunków lub pasażerów w żegludze międzynarodowej;
- wykonywanie pracy na takim statku przez łącznie co najmniej 183 dni w danym roku podatkowym.
Istotne są również ustawowe wyłączenia dotyczące niektórych holowników i pogłębiarek. Sam fakt wykonywania pracy na morzu nie przesądza więc o prawie do zwolnienia.
Zmiany w uldze marynarskiej po nowelizacji z lipca 2026 roku
17 lipca 2026 r. uchwalono ustawę o zmianie niektórych ustaw w celu wsparcia przedsiębiorstw żeglugowych oraz stworzenia warunków ich funkcjonowania pod polską banderą. Akt został opublikowany w Dzienniku Ustaw 10 sierpnia 2026 r. pod pozycją 1079, a zasadnicza część jego przepisów weszła w życie 10 września 2026 r.
Nowelizacja przewiduje istotne rozszerzenie zakresu zwolnienia z PIT. W nowym brzmieniu art. 21 ust. 1 pkt 23c uwzględniono również pracę na statkach wykorzystywanych do:
- ratownictwa pełnomorskiego;
- układania rurociągów;
- budowy i obsługi instalacji morskich;
- działalności kablowców;
- badań naukowych i prac badawczych;
- obsługi dźwigów pływających.
W projektowanym rozszerzeniu zrezygnowano również z ogólnego wymogu posiadania obywatelstwa UE lub EOG oraz z warunku przepracowania 183 dni w roku. Zachowano jednak wymóg odpowiedniej bandery statku oraz określone wyłączenia dotyczące holowników, pogłębiarek i regularnych przewozów pasażerskich.
Ważne: nowe, rozszerzone zwolnienie nie obowiązuje jeszcze w praktyce podatkowej. Zgodnie z przepisami przejściowymi ma być stosowane do dochodów uzyskiwanych od 1 stycznia roku następującego po roku, w którym Komisja Europejska wyda pozytywną decyzję dotyczącą zgodności tej pomocy publicznej z rynkiem wewnętrznym. Do tego czasu należy stosować dotychczasowe zasady zwolnienia, w tym warunek 183 dni.
Nowelizacja zmienia także zasady dokumentowania uprawnień. Zaświadczenie może wystawić nie tylko armator, ale również kapitan działający w jego imieniu. Ustawodawca przewidział ponadto możliwość wystawiania dokumentacji przez agencję zatrudnienia na podstawie informacji przekazanych przez armatora.
Rybacy a ulga marynarska – czy przysługuje zwolnienie z PIT?
Sytuacja rybaków wymaga odrębnej analizy. Zatrudnienie na statku rybackim podlega szczególnym regulacjom ustawy o pracy na statkach rybackich, która określa między innymi warunki zawierania umów, obowiązki armatora, ochronę socjalną oraz zasady bezpieczeństwa pracy.
Nie oznacza to jednak, że każdy rybak automatycznie korzysta z ulgi marynarskiej. Zwolnienie z PIT określone w art. 21 ust. 1 pkt 23c dotyczy dochodów marynarzy pracujących na wskazanych w przepisie rodzajach statków. Statki rybackie nie zostały wymienione jako odrębna kategoria jednostek objętych tym zwolnieniem.
W konsekwencji:
- zatrudnienie na statku rybackim nie daje samo w sobie prawa do ulgi marynarskiej;
- należy sprawdzić rzeczywisty charakter jednostki i wykonywanej pracy;
- nie można utożsamiać pracy w rybołówstwie z pracą na statku handlowym w żegludze międzynarodowej;
- rozliczenie podatkowe powinno uwzględniać rzeczywisty status pracownika i jednostki.
W przypadku osób wykonujących różne obowiązki na statkach o mieszanym przeznaczeniu konieczna może być indywidualna analiza podatkowa.
Dokumentacja i obowiązki pracodawcy oraz armatora
Prawidłowe rozliczenie zatrudnienia na morzu wymaga odpowiedniego przygotowania dokumentacji. Armator powinien zweryfikować status zawodowy pracownika, rodzaj zawartej umowy, banderę jednostki oraz zakres obowiązujących ubezpieczeń.
W praktyce szczególne znaczenie mają:
- marynarska umowa o pracę lub rybacka umowa o pracę;
- dokumenty potwierdzające status zawodowy;
- książeczka żeglarska i dokumentacja praktyki pływania;
- zaświadczenia armatora o wykonywanej pracy i rodzaju statku;
- dokumentacja zgłoszeniowa i rozliczeniowa ZUS;
- dokumenty potwierdzające przychody oraz zaliczki na podatek dochodowy.
Od 10 września 2026 r. zmieniono również zasady wystawiania zaświadczeń związanych z ulgą marynarską. Warto zatem dostosować wewnętrzne procedury kadrowo-płacowe do nowych wymogów, pamiętając jednocześnie, że zmiana dokumentacji nie oznacza automatycznego wejścia w życie rozszerzonego zwolnienia podatkowego.
O czym należy pamiętać przy zatrudnianiu pracowników morskich?
Rok 2026 przyniósł istotne zmiany w systemie ubezpieczeń marynarzy oraz regulacjach podatkowych. Nowe zasady ZUS umożliwiają samodzielne opłacanie składek przez marynarzy posiadających odpowiedni status, natomiast nowelizacja ustawy o PIT zapowiada rozszerzenie katalogu jednostek objętych zwolnieniem.
Dla armatorów i pracowników najważniejsze jest jednak prawidłowe rozróżnienie przepisów już obowiązujących od tych, których stosowanie uzależniono od decyzji Komisji Europejskiej.
Przed zastosowaniem preferencji warto zweryfikować:
- status prawny pracownika;
- rodzaj jednostki i państwo jej bandery;
- charakter wykonywanej pracy;
- właściwy tytuł do ubezpieczeń społecznych;
- spełnienie warunków zwolnienia podatkowego;
- kompletność dokumentacji kadrowej i podatkowej.
Prawidłowe rozliczenie zatrudnienia marynarzy i rybaków pozwala ograniczyć ryzyko zaległości składkowych i podatkowych, a także uniknąć błędnego zastosowania zwolnienia, które w praktyce może skutkować koniecznością dopłaty podatku wraz z odsetkami.